تومور هیپوفیز نوعی رشد غیرطبیعی در غده هیپوفیز است، غدهای کوچک به اندازه یک نخود در پایه مغز که کنترل تولید هورمونهای مهم بدن را بر عهده دارد. این تومورها معمولاً خوشخیم هستند، اما حتی رشد محدود آنها میتواند با فشار بر ساختارهای اطراف، مشکلات بینایی و هورمونی ایجاد کند. تومورهای هیپوفیز میتوانند در هر سنی رخ دهند و علائم آنها بسته به نوع و اندازه تومور متفاوت است.
انواع تومور هیپوفیز
تومورهای هیپوفیز را میتوان بر اساس عملکرد هورمونی و اندازه دستهبندی کرد:
- تومورهای عملکردی (Functional Pituitary Tumors):
این نوع تومورها هورمونهای اضافی تولید میکنند و میتوانند منجر به اختلالات هورمونی شوند. نمونهها شامل:
- پرولاکتینوما: تولید بیش از حد هورمون پرولاکتین، که باعث ناباروری و اختلالات قاعدگی میشود.
- تومورهای ACTH تولیدکننده: افزایش کورتیزول و ایجاد سندرم کوشینگ.
- تومورهای رشد هورمونساز: باعث بزرگشدن دستها، پاها یا صورت (آکرومگالی).
- تومورهای غیرعملکردی (Non-functional Pituitary Tumors):
این تومورها هورمونی تولید نمیکنند، اما با بزرگ شدن میتوانند روی عصب بینایی و ساختارهای مجاور فشار وارد کنند. معمولاً در بزرگسالان تشخیص داده میشوند.
علائم تومور هیپوفیز
علائم به نوع تومور و اندازه آن بستگی دارد و شامل موارد زیر است:
- سردرد مداوم و شدید
• اختلالات بینایی، به ویژه کاهش دید محیطی یا دوبینی
• اختلالات هورمونی: افزایش وزن، کاهش میل جنسی، ناباروری، اختلالات قاعدگی
• تغییرات فیزیکی: در صورت تومورهای تولیدکننده هورمون رشد (مثلاً آکرومگالی)
• خستگی، ضعف و کاهش انرژی عمومی
روشهای تشخیص تومور هیپوفیز
تشخیص دقیق معمولاً با ترکیبی از آزمایشهای بالینی، آزمایش خون و تصویربرداری انجام میشود:
MRI مغز: بهترین روش برای تعیین اندازه، محل دقیق تومور و فشار روی ساختارهای اطراف.
سی تی اسکن: در موارد خاص برای بررسی استخوانهای اطراف یا شرایطی که MRI امکانپذیر نیست.
آزمایشهای هورمونی: اندازهگیری سطح هورمونهای هیپوفیز مانند پرولاکتین، ACTH، تیروتروپین و هورمون رشد.
تستهای بینایی: ارزیابی آسیب احتمالی به میدان دید و عملکرد عصب بینایی.
روشهای درمان تومور هیپوفیز
درمان تومور هیپوفیز بستگی به نوع، اندازه و علائم دارد و معمولاً به صورت چندوجهی انجام میشود:
- دارودرمانی:
- استفاده از داروهای مهارکننده پرولاکتین برای پرولاکتینوما
- داروهای کاهشدهنده تولید کورتیزول در تومورهای ACTHساز
- جراحی:
- جراحی ترانسسفنوئیدال (Transsphenoidal Surgery): روشی کمتهاجمی که از طریق بینی به تومور دسترسی پیدا میکند.
- جراحی برای تومورهای بزرگ یا فشاردهنده روی بینایی ضروری است.
- رادیوتراپی:
- برای تومورهایی که جراحی کامل ممکن نیست یا بعد از جراحی باز میگردند
- شامل تکنیکهای پیشرفته مانند IMRT و پروتونتراپی
- پیگیری و توانبخشی:
- کنترل هورمونی منظم
- تصویربرداری دورهای برای تشخیص عود زودهنگام
- توانبخشی بینایی و حمایت روانی در صورت بروز عوارض
اهمیت تیم چندتخصصی
تیم درمانی معمولاً شامل نوروسرجن، انکولوژیست، اندوکرینولوژیست، رادیوتراپیست و متخصص توانبخشی است. این تیم با همکاری یکدیگر بهترین برنامه درمانی را متناسب با شرایط هر بیمار طراحی میکند تا هم اثربخشی درمان و هم کیفیت زندگی بیمار حفظ شود.
جمعبندی
تومور هیپوفیز، هرچند اغلب خوشخیم است، میتواند باعث مشکلات جدی هورمونی و عصبی شود. تشخیص زودهنگام، بررسی هورمونها و تصویربرداری دقیق، همراه با درمان چندوجهی شامل دارو، جراحی و رادیوتراپی، کلید موفقیت در مدیریت این بیماری است. پیگیری منظم و حمایت طولانیمدت کیفیت زندگی بیماران را به شکل چشمگیری بهبود میبخشد.