مقدمه
مخچه یکی از بخشهای اصلی دستگاه عصبی مرکزی است که در قسمت خلفی و تحتانی مغز قرار دارد و نقش اساسی در حفظ تعادل، هماهنگی حرکات ارادی، دقت حرکتی، تنظیم تون عضلانی و یادگیری حرکتی ایفا میکند. تومورهای مخچهای به تودههایی اطلاق میشود که در اثر تکثیر غیرطبیعی سلولها در این ناحیه ایجاد میشوند. این تومورها میتوانند اولیه (منشأ گرفته از خود بافت مغز) یا ثانویه (متاستاتیک) باشند و بسته به نوع، سن بیمار و سرعت رشد، تظاهرات بالینی متفاوتی ایجاد کنند.
اپیدمیولوژی
- تومورهای مخچهای در کودکان شایعتر از بزرگسالان هستند.
- حدود 60٪ تومورهای مغزی کودکان در ناحیه مخچه یا حفره خلفی قرار دارند.
- در بزرگسالان، متاستازها و همانژیوبلاستوماها شایعترند.
- برخی تومورها با سندرمهای ژنتیکی مانند von Hippel-Lindau در ارتباط هستند.
انواع تومورهای مخچه
مدولوبلاستوما (Medulloblastoma)
- شایعترین تومور بدخیم مخچه در کودکان
- رشد سریع و تهاجمی
- تمایل به انتشار از طریق مایع مغزی–نخاعی
- نیازمند درمان ترکیبی (جراحی، رادیوتراپی، شیمیدرمانی)
آستروسیتومای مخچهای
- اغلب از نوع پیلوسیتیک (خوشخیمتر)
- رشد آهسته
- پیشآگهی بهتر نسبت به تومورهای بدخیم
اپاندیموما
- منشأ گرفته از سلولهای اپاندیمی بطن چهارم
- باعث انسداد جریان مایع مغزی–نخاعی میشود
- شایع در کودکان
همانژیوبلاستوما
- تومور عروقی و اغلب خوشخیم
- بیشتر در بزرگسالان
- ممکن است با کیست همراه باشد
متاستازهای مخچه
- منشأ از سرطانهای ریه، پستان، کلیه یا ملانوم
- شایع در سالمندان
پاتوفیزیولوژی
رشد تومور در مخچه باعث فشار بر بافتهای اطراف و انسداد مسیرهای عصبی میشود. همچنین ممکن است با انسداد بطن چهارم، موجب هیدروسفالی و افزایش فشار داخل جمجمه گردد که مسئول بسیاری از علائم بالینی است.
تظاهرات بالینی (علائم و نشانهها)
علائم مربوط به مخچه:
- آتاکسی (اختلال در تعادل و راه رفتن)
- دیسمتری (عدم دقت در حرکات)
- لرزش قصدی
- دیزآرتری (اختلال در تلفظ کلمات)
علائم افزایش فشار داخل جمجمه:
- سردرد شدید صبحگاهی
- تهوع و استفراغ جهنده
- کاهش سطح هوشیاری
- دوبینی و ادم پاپی
روشهای تشخیصی
- MRI مغز با تزریق ماده حاجب
- روش انتخابی و دقیق
- CT Scan
- مفید در شرایط اورژانسی
- معاینه کامل نورولوژیک
- بیوپسی یا بررسی پاتولوژی
- بررسی مایع مغزی–نخاعی (در برخی تومورها)
درمان
جراحی
- برداشت حداکثری تومور
- کاهش فشار داخل جمجمه
رادیوتراپی
- بهویژه در تومورهای بدخیم
- با دقت بالا برای کاهش آسیب بافت سالم
شیمیدرمانی
- رایجتر در کودکان
- اغلب بهصورت درمان کمکی
توانبخشی
- فیزیوتراپی برای بهبود تعادل
- گفتاردرمانی
- کاردرمانی
پیشآگهی
پیشآگهی به عوامل زیر بستگی دارد:
- نوع و درجه تومور
- سن بیمار
- میزان برداشت جراحی
- پاسخ به درمانهای تکمیلی
تومورهای خوشخیم پیشآگهی بهتری دارند، در حالی که تومورهای بدخیم نیازمند پیگیری طولانیمدت هستند.
عوارض و پیگیری
- عود تومور
- اختلالات حرکتی پایدار
- مشکلات شناختی
- نیاز به پیگیریهای دورهای با MRI
نتیجهگیری
تومورهای مخچهای از بیماریهای مهم و گاه تهدیدکننده حیات هستند که تشخیص زودهنگام و درمان چندرشتهای نقش اساسی در بهبود بقا و کیفیت زندگی بیماران دارد. آموزش بیمار، توانبخشی و پیگیری منظم، بخش جداییناپذیر درمان محسوب میشوند.